Theo Oxford Economics, việc sa thải nhân viên do AI ngày càng trở thành một câu chuyện doanh nghiệp nhằm che giấu một sự thật đáng lo ngại hơn.

AI và Mất Việc Làm: Phân Biệt Thực Tế và Hư Cấu

Mặc dù các tiêu đề giật gân thường dự đoán rằng trí tuệ nhân tạo sẽ sớm thống trị lực lượng lao động và gây ra tình trạng thất nghiệp trên diện rộng, những phát hiện gần đây từ Oxford Economics đã thách thức giả định này. Nghiên cứu của họ chỉ ra rằng các công ty không thay thế số lượng lớn nhân viên bằng AI. Thay vào đó, dữ liệu cho thấy một số tổ chức có thể đang sử dụng AI như một lý do tiện lợi để biện minh cho việc cắt giảm nhân sự thường xuyên.

Trong một báo cáo được công bố vào ngày 7 tháng 1, Oxford Economics chỉ ra rằng mặc dù có những trường hợp cá biệt về việc mất việc do tự động hóa, không có bằng chứng đáng kể nào trong dữ liệu kinh tế tổng thể để ủng hộ quan điểm về một sự thay đổi lớn trong việc làm do AI gây ra. Báo cáo còn cho rằng một số doanh nghiệp có thể đang trình bày việc sa thải nhân viên như một bước tiến tích cực hướng tới đổi mới, thay vì thừa nhận các vấn đề như tuyển dụng quá mức hoặc nhu cầu giảm sút.

Định Hướng Lại Việc Sa Thải Đối Với Nhà Đầu Tư

Chiến lược này dường như nhắm đến việc trấn an các nhà đầu tư. Bằng cách gán việc cắt giảm nhân sự cho việc áp dụng công nghệ tiên tiến, các công ty có thể thể hiện mình là những doanh nghiệp có tư duy tiến bộ và thích nghi tốt, thay vì là những doanh nghiệp đang gặp khó khăn truyền thống. Báo cáo lưu ý rằng câu chuyện này thường hấp dẫn các cổ đông hơn so với việc thừa nhận những sai sót trong hoạt động kinh doanh.

Giáo sư Peter Cappelli của Wharton giải thích trong một cuộc phỏng vấn với Fortune rằng các công ty đã từng công bố cái gọi là “sa thải ảo”—những đợt cắt giảm nhân sự thực tế không xảy ra—nhằm thúc đẩy giá cổ phiếu. Tuy nhiên, ông lưu ý rằng các nhà đầu tư cuối cùng đã nhận ra điều này, và thị trường đã ngừng phản ứng tích cực khi rõ ràng những đợt sa thải này không được thực hiện.

Khi được hỏi về mối liên hệ giữa AI và việc cắt giảm nhân sự, Cappelli khuyên nên xem xét kỹ các tuyên bố của công ty. Ông nhận thấy rằng mặc dù tiêu đề có thể đổ lỗi cho AI, nhưng các thông báo thực tế thường chỉ bày tỏ hy vọng rằng AI cuối cùng sẽ tiếp quản một số nhiệm vụ nhất định, thay vì xác nhận rằng những thay đổi đó đã diễn ra. Ông cho rằng các công ty đang nói với nhà đầu tư những gì họ nghĩ rằng nhà đầu tư muốn nghe.

Xem Xét Các Con Số

Để làm nổi bật khoảng cách giữa nhận thức và thực tế, báo cáo của Oxford Economics đã tham khảo dữ liệu từ Challenger, Gray & Christmas, một công ty hàng đầu trong lĩnh vực theo dõi sa thải nhân sự. Trong mười một tháng đầu năm 2025, AI được cho là lý do của gần 55.000 đợt cắt giảm việc làm tại Hoa Kỳ—chiếm hơn 75% tổng số đợt sa thải liên quan đến AI được báo cáo kể từ năm 2023. Tuy nhiên, con số này chỉ chiếm 4,5% tổng số việc làm bị mất được báo cáo trong giai đoạn đó.

So sánh, số lượng sa thải do “điều kiện thị trường và kinh tế” chung cao gấp bốn lần, đạt 245.000. Xét rằng từ 1,5 đến 1,8 triệu người Mỹ thường xuyên mất việc mỗi tháng, tác động của AI đến tổng thể việc làm vẫn còn khá nhỏ.

Năng Suất và Cuộc Cách Mạng AI

Oxford Economics đưa ra một phép thử đơn giản để xác định liệu AI có thực sự thay thế lao động con người trên diện rộng hay không: nếu điều này xảy ra, năng suất trên mỗi lao động sẽ tăng nhanh chóng. Tuy nhiên, dữ liệu cho thấy tăng trưởng năng suất thực tế đã chậm lại, phản ánh các chu kỳ kinh tế bình thường thay vì một làn sóng tự động hóa. Báo cáo cũng thừa nhận rằng thường mất nhiều năm để các công nghệ mới mang lại lợi ích năng suất đo lường được, và bằng chứng hiện tại cho thấy AI vẫn đang được thử nghiệm thay vì được triển khai rộng rãi như một sự thay thế cho nhân viên.

Trong khi đó, các số liệu gần đây từ Cục Thống kê Lao động Hoa Kỳ cho thấy thị trường lao động đang chuyển dịch về phía mà nhà kinh tế trưởng Diane Swonk của KPMG gọi là “mở rộng không tạo việc làm”, nơi tỷ lệ tuyển dụng và sa thải đều thấp. Quan sát này phù hợp với nhận xét của Savita Subramanian, Trưởng bộ phận Chiến lược Cổ phiếu & Định lượng Hoa Kỳ tại Bank of America Research, người cho biết các doanh nghiệp ngày càng tập trung vào việc cải thiện quy trình hơn là đơn giản cắt giảm nhân sự. Bà cũng chỉ ra rằng năng suất không có sự cải thiện đáng kể kể từ năm 2001, lặp lại nhận định nổi tiếng của nhà kinh tế đoạt giải Nobel Robert Solow rằng lợi ích của thời đại máy tính xuất hiện ở khắp nơi trừ số liệu thống kê về năng suất.

Việc Làm Mới Ra Trường và Xu Hướng Thị Trường Lao Động

Báo cáo cũng đề cập đến lo ngại rằng AI đang loại bỏ các vị trí văn phòng cấp đầu vào. Mặc dù tỷ lệ thất nghiệp của sinh viên mới tốt nghiệp đại học tại Hoa Kỳ đạt đỉnh ở mức 5,5% vào tháng 3 năm 2025, Oxford Economics cho rằng điều này chủ yếu do nguồn cung lao động có bằng cấp vượt quá nhu cầu, hơn là do tự động hóa. Tỷ lệ người Mỹ từ 22 đến 27 tuổi có trình độ đại học đã đạt 35% vào năm 2019, với tỷ lệ còn cao hơn ở một số khu vực châu Âu.

Tóm lại, Oxford Economics kết luận rằng những thay đổi trên thị trường lao động có khả năng diễn ra dần dần và tăng tiến, thay vì đột ngột và gây xáo trộn.